فرمودند : « إنّما العلم ثلاثة : آية محكمة أو فريضة عادلة أو سنّة قائمة و ما خلاهنّ فهو فضل » . « 1 » منحصراً دانش واقعى سه علم است : 1 . علم آيه محكمه ؛ 2 . علم فريضه عادله ؛ 3 . علم سنت قائمه و غير از اين‌ها فضل است . مرحوم علامه ملا احمد نراقى در كتاب عوائد الأيّام ذيل حديث مذكور مىنويسد : « وفسّرت الآية المحكمة باصول العقائد التى براهينها الآيات المحكمات ، والفريضة العادلة بفضائل الأخلاق وعدالتها كناية عن توسطها ، والسنّة القائمة بشرايع الأحكام و مسائل الحلال والحرام » « 2 » آيه محكمه به اصول عقايد اشاره دارد كه براهين آن آيات محكمات ( كتاب تكوين و تشريع ) است . و فريضه عادله به فضائل اخلاقى و علم اخلاق اشاره دارد كه تحصيل فضائل اخلاقى و دورى از رذائل فريضه ( واجب ) است و « عادله » بودن كنايه از حد وسط آن ( و پرهيز از افراط و تفريط ) است . و سنت قائمه اشاره دارد به احكام شرعى و مسائل حلال و حرام . در قرآن كريم و روايات معصومين ( ع ) با صد زبان به فراگيرى سه دانش مذكور دعوت شده‌ايم ، بدان‌ها امر شده از ترك تعلّم آن‌ها سرزنش شده است و جاهل مقصر در مورد هيچ كدام از سه علم مزبور عذرى ندارد . عالىترين نوع فراگيرى علوم مذكور ، نوع اجتهادى و فقاهتى و استدلالى آن است و دستور اصلى دين آن است كه همگان فقيهانه معارف عقيدتى و اخلاقى و عملى را فرا بگيرند و در هر سه بخش آن اهل نظر و استدلال باشند ولى از آنجا كه براى همگان فقيه شدن در دين ميسور نيست از گروهى كه ميسور است خواسته شده تا هجرت كنند و به مراكز علمى حوزوى بروند و تفقه در دين كنند و ديگران از آنان پيروى كنند . نكته مهم اين است كه فقه اگرچه در اصطلاح فقيهان بزرگ و بزرگوار به معناى خصوص علم به احكام شرعى فرعى از ادلّه و منابع تفصيلى آن آمده و فقيه در

--> ( 1 ) . الكافى ، ج 1 ، ص 32 ، ح 1 . ( 2 ) . عوائد الأيام ، ص 195 - 196 .